Polonya’da Emeklilik Yaşının Değiştirilmesi ve Yaş Sınırının Eşitlenmesi Tartışılıyor
Polonya’da kadınlar ve erkekler arasındaki farklı emeklilik yaşının ortadan kaldırılması gerektiği yönündeki tartışmalar, artan yaşam süresi, azalan iş gücü kaynakları ve emeklilik hesaplama...
Polonya’da kadınlar ve erkekler arasındaki farklı emeklilik yaşının ortadan kaldırılması gerektiği yönündeki tartışmalar, artan yaşam süresi, azalan iş gücü kaynakları ve emeklilik hesaplama yöntemleri nedeniyle yeniden gündeme geldi. SGH bünyesindeki Instytut Statystyki i Demografii Direktörü Prof. Agnieszka Chłoń-Domińczak, mevcut modelin hem gelecekteki emekliler hem de sosyal güvenlik sistemi açısından büyük sorunlar doğuracağını belirtti. Avrupa Komisyonu da Polonya’daki cinsiyete dayalı emeklilik yaşı farkına ve bunun istihdam oranlarına ile maaşlara olan etkilerine dikkat çekti.
Emeklilik Yaşının Eşitlenmesi Çağrısı
Polonya’da mevcut kurallar kadınların 60, erkeklerin ise 65 yaşında emekli olmasına imkan tanıyor. Bu kurallar 1 Ekim 2017 tarihinden bu yana geçerliliğini koruyor. Szkoła Główna Handlowa bünyesindeki Instytut Statystyki i Demografii dyrektorki ve Rządowa Rada Ludnościowa przewodnicząca prof. Agnieszka Chłoń-Domińczak, nihai olarak her iki cinsiyet için de emeklilik yaşının eşit olması gerektiğini savunuyor.
Bu sorun, alınan aylıkların tutarına doğrudan yansıyor. Polonya sisteminde yeni kurallara tabi bir kişinin emekli maaşı; öncelikle endekslenmiş primlerin değerine, başlangıç sermayesine ve aylık hesabında kullanılan ortalama kalan yaşam süresine bağlı olarak belirleniyor. Sigortalı ne kadar erken meslek yaşamını sonlandırırsa, o kadar kısa süre prim biriktirmiş oluyor ve biriken sermayenin daha uzun bir öngörülen emeklilik dönemi boyunca yetmesi gerekiyor.
ZUS, iş yaşamını bitirme anının bu nedenle çok büyük bir finansal öneme sahip olduğunu vurguluyor. Prof. Chłoń-Domińczak tarafından atıfta bulunulan verilere göre, fazladan bir yıl mesleki aktiflik, gelecekteki emekli maaşını yaklaşık yüzde 8 ila 12 oranında artırabiliyor. Bu durum; ardışık primlerin eklenmesi, bunların endekslenmesi ve biriken sermayenin bölüneceği istatistiksel sürenin kısaltılmasının eş zamanlı bir sonucu olarak ortaya çıkıyor.
Daha Uzun Yaşam ve Gelecekteki Emekli Maaşları
Główny Urząd Statystyczny tarafından açıklanan en son veriler, Polonya’da ortalama yaşam süresindeki artışın devam ettiğini gösteriyor. 2025 yılında doğan bir erkek için beklenen yaşam süresi 75,37 yıl iken, bir kadın için bu rakam 82,48 yıl olarak kaydedildi. 2024 yılına kıyasla bu durum, sırasıyla 0,4 yıl ve 0,2 yılcük bir artış anlamına geliyor.
Demografik değişimler yalnızca tüm sistemi değil, aynı zamanda bireysel aylık tutarlarını da etkiliyor. Prof. Chłoń-Domińczak, Polonyalıların uzayan yaşam süresine rağmen mesleki faaliyetlerini günümüzdekiyle benzer yaşlarda sonlandırmaları durumunda, biriken emeklilik sermayesinin giderek uzayan bir aylık alma dönemini finanse etmek zorunda kalacağını belirtiyor.
ZUS aynı zamanda yasal emeklilik yaşının işi bırakma zorunluluğu anlamına gelmediğini hatırlatıyor. Şartları karşılayan bir kişi mesleki faaliyetine devam ederek hesabında biriken sermayeyi artırabiliyor. Uygulamada birçok kişi bu imkândan yararlanıyor. Uzman tarafından paylaşılan verilere göre, emeklilik hakkı kazandıktan sonra dahi mesleki olarak aktif kalan kişilerin ortalama yaşı erkeklerde 69 yıl 5 ay, kadınlarda ise 66 yıl 6 ay seviyesinde bulunuyor.
55 Yaş Üstü Kadınların İstihdam Oranı
Kadınlar ve erkekler arasındaki durum farkı Avrupa Komisji de dikkatini çekiyor. Polonya’ya ilişkin 2026 yılı ulusal raporunda, 55–64 yaş aralığındaki kişilerin istihdam oranının 2024 yılında yüzde 59 olduğu, buna karşın Avrupa Birliği ortalamasının yüzde 65,2 seviyesine ulaştığı belirtildi.
Kadınlar söz konusu olduğunda ise çok daha büyük bir açık göze çarpıyordu. Avrupa Birliği’nde ortalama yüzde 59,4 kadın çalışırken, bu yaş aralığındaki Polonyalı kadınların yalnızca yüzde 48,3’ü çalışmaktaydı. Avrupa Komisyonu bu sonucu, diğer etkenlerin yanı sıra kadınlar için yasal emeklilik yaşının daha düşük olmasıyla ilişkilendiriyor.
Fiili mesleki faaliyet sonlandırma anına ilişkin veriler de net bir fark ortaya koyuyor. 2024 yılında gerçek ortalama emeklilik yaşı erkekler için 65,1, kadınlar için ise 60,6 yıl olarak gerçekleşti. Bu durum, kadınlar açısından aylık almaya başlama anının 60 olan yasal sınırın çok yakınında kaldığını gösteriyor.
Bu durumun finansal sonuçları bulunuyor. Avrupa Komisyonu, Polonya’daki kadınların ortalama emeklilik maaşının erkeklerin ortalama emeklilik maaşının yaklaşık üçte ikisi kadar olduğunu belirtiyor. Aynı zamanda brüt ortalama emeklilik maaşının ortalama ücrete oranı 2005 yılında yüzde 66 iken, 2024 yılında yüzde 55’e geriledi ve tahminlere göre düşmeye devam etmesi bekleniyor.
Çocuk Sayısına Bağlı Emeklilik Yaşına İtiraz
Değişikliklere ilişkin tartışmalar, minister funduszy i polityki regionalnej Katarzyna Pełczyńskiej-Nałęç’in teklifi sayesinde yeniden gündeme geldi. Kendisi tarafından sunulan varyantlardan biri, erken iş bırakmanın çocuk yetiştirme ile ilişkilendirilebilmesi amacıyla, annelik durumu göz önünde bulundurularak kadın ve erkeklerin emeklilik yaşının eşitlenmesiydi.
Prof. Chłoń-Domińczak, emeklilik yaşını aile durumuna bağlama konseptini eleştirel bir gözle değerlendiriyor. Ona göre bu durum, kadınlar ve erkekler arasında hâlihazırda mevcut olan ekonomik farklılıkları kalıcı hale getirebilir. Zira kadınlar çocuk bakımıyla ilgili olarak iş hayatına daha sık ara vermektedir ve daha kısa prim biriktirme süresi, daha düşük emeklilik sermayesi anlamına gelmektedir.
Bazı annelerin mesleki faaliyet süresinin ek olarak kısaltılması, bu nedenle çok düşük maaş alma riskini artırabilir. Uzman bunun yerine her iki cinsiyet için de eşit emeklilik yaşını savunmakta ve ilerleyen dönemde yaşın yükseltilmesi yönünde bir tartışmanın yapılabileceğini kabul etmektedir.
Emekli Sayısı Artarken Nüfus Azalıyor
Sisteme üzerindeki baskı saf demografik nedenlerden dolayı da artış gösterecek. GUS verilerine göre 2024 yılında Polonya’da 7,39 milyon emekli yaşıyordu. Bu kişiler ülke nüfusunun yüzde 19,7’sini oluşturuyordu ve sayıları bir yıl içinde yüzde 1,7 oranında arttı.
ZUS tahmini, Fundusz Emerytalnego’dan emekli maaşı alan kişilerin sayısındaki artışın süreceğini gösteriyor. 2030 yılında bu rakamın 7,9 milyon, 2040 yılında 8,9 milyon, 2050 yılında 10,2 milyon, 2060 yılında ise 10,6 milyon olması öngörülüyor. Ancak bu tarihten sonra kademeli bir düşüş bekleniyor: 2070 yılında 10 milyona ve 2080 yılında 9,7 milyona gerileyeceği tahmin ediliyor.
Aynı zamanda ülke nüfusu da belirgin şekilde azalacak. ZUS tarafından kullanılan demografik tahminde, Polonya nüfusunun 2025 yılında 37,4 milyondan, 2060 yılında 31,7 milyona ve 2080 yılında 27,2 milyona gerileyeceği öngörülüyor. 55 yıllık süre zarfında bu durum, yaklaşık 10,1 milyonluk bir nüfus kaybı, yani mevcut nüfusun yüzde 27,1’lik bir kısmının eksilmesi anlamına geliyor.
Çalışma çağındaki nüfusun azalması, uzmanların neden daha uzun süre mesleki faaliyette bulunulması gerektiğine işaret etmesinin nedenlerinden biri olarak öne çıkıyor. Prof. Chłoń-Domińczak ayrıca 50 yaş üstü çalışanların kullanılmayan potansiyeline ve bazı mesleklerde fiziksel çalışma yükünü sınırlayabilecek teknolojik ilerleme, otomasyon ile robotizasyona da dikkat çekiyor.
Avrupa’daki Emeklilik Yaşı Reformları
Mesleki faaliyetin daha geç sonlandırılmasına yönelik tartışmalar sadece Polonya ile sınırlı kalmıyor. Birçok Avrupa ülkesinde emeklilik yaşı kademeli olarak yükseltiliyor veya beklenen yaşam süresindeki değişikliklerle ilişkilendiriliyor.
Buna Danimarka örnek gösterilebilir. Danimarka kamu idaresinin bilgilerine göre devlet emekliliği alma yaşı doğum tarihine bağlı olarak değişiyor. 1963–1966 yılları arasında doğanlar için 68 yıl, 1967–1970 yılları arasındaki kuşaklar için 69 yıl, 1971 ve sonrasında doğanlar için ise 70 yıl olarak uygulanıyor. Sistem ayrıca ortalama yaşam süresindeki artışa paralel olarak ileride yeni değişikliklerin yapılabilmesi ihtimalini de barındırıyor.
Avrupa Komisyonu yıllardır kadınlar ile erkekler arasındaki beş yıllık yasal emeklilik yaşı farkından kaynaklanan Polonya’ya özgü istisnai duruma dikkat çekiyor. Esnek emeklilik yollarına ilişkin raporda, Polonya’daki farkın Avrupa Birliği’ndeki en büyük farklardan biri olduğu ifade edildi.
ZUS Emekliliğinin Yanı Sıra Ek Tasarruflar
Prof. Chłoń-Domińczak’a göre, yaşlı bireylerin gelecekteki gelirleri yalnızca genel emeklilik sistemi tarafından ödenen aylıklara dayanmamalıdır. Pracowniczych Planach Kapitałowych, Indywidualnych Kontach Emerytalnych ve Indywidualnych Kontach Zabezpieczenia Emerytalnego gibi araçlarda biriktirilen ek tasarruflar giderek daha fazla önem kazanacaktır.
Uzman aynı zamanda işverenlerin rolüne de işaret ediyor. Küçülen çalışan sayısı karşısında şirketler, emeklilik yaşına ulaşmayı otomatik olarak iş akdinin feshedilmesi gereken bir an olarak değerlendirmek yerine, deneyimli kişileri bünyelerinde tutmaya çok daha fazla ilgi gösterecekler. Gelecekteki maaş açısından bakıldığında, yasal olarak çalışılan ve prim ödenen her bir ilave yıl, ileride ZUS tarafından ödenecek aylık tutarı üzerinde belirgin bir etkiye sahip olabilir.
Kaynak : GazetaPrawna